Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

He kālā keu kai loaʻa i nā papahana kūkulu hale a mahi ʻai no nā Kānaka Maoli ma Kauaʻi a ma Hawaiʻi mokupuni i kēia kau ʻahaʻōlelo, ʻaʻohe naʻe ala kālā paʻa mau a ke keʻena nona ke kuleana ʻo ka hoʻomohala a kūkulu i nā ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi.

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

Ua hoʻomaka nā ʻelele kau kānāwai i ke kau me ka manaʻo e hoʻolako i ke kālā i ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi ma ka hoʻonui i ka ʻauhau ma luna o ke kūʻai ʻia o nā hale ʻona miliona. Ua hāʻule pahuʻa ia hāpai ʻana ma hope o ka hiki ʻole i nā ʻelele kau kānāwai ke ʻaelike ma nā lā hope o ke kau ʻahaʻōlelo.

A i kēia, he ʻāʻumeʻume nō ke keʻena i ka lawa ʻole o ke kālā, i ke koi ʻia na ka ʻAhaʻōlelo e ʻimi i ke kālā i kēlā me kēia makahiki. Ua loaʻa mai he $600 a ʻoi miliona kālā he ʻehā makahiki aku nei, ua lilo naʻe ka hapa nui o ia puʻu kālā i nā papahana like ʻole.

I loko nō o ka hiki ke holomua kekahi mau papahana i ka loaʻa o ke kālā i kēia makahiki, e pono ke keʻena e noi i ka ʻAhaʻōlelo no ke kālā i kēia makahiki aʻe a ʻimi nō paha i nā ala kālā ʻē aʻe e laʻa ka ʻeli honua ʻana e hoʻopaʻa pono ʻia ai he iwakāluakūmāhā a ʻoi papahana e holo nei e kū hōʻailona ana no ʻelua kaukani a ʻoi hale.

“Noʻu, ma ke ʻano he mea kūkulu, ʻo koʻu makemake nui — a ʻo ia ke kumu a mākou e hoʻopaipai nui nei i kēia ʻano pila — ka loaʻa o kahi ala kālā paʻa mau e kaukaʻi ai,” i ʻōlelo ai ʻo Kali Watson, ko ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi Luna Hoʻokele.

Aia ke alakaʻi nei ko ka mokuʻāina Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi i ka hoʻokō ʻia o kahi kānāwai pekelala e ʻae ana he ʻāina hoʻopulapula i nā Hawaiʻi nona ke 50% koko Hawaiʻi. Ma ka holo o nā makahiki, he ʻāʻumeʻume nō hoʻi me ka nui kānaka a ulu ka papa kūkali a he 30,000 mea noi. Ua ʻōlelo ʻo Watson, he $6 biliona kālā e uku ai ka mokuʻāina a hoʻomohala kūpono ʻia nā ʻāina hoʻopulapula no ka poʻe a pau ma ka papa kūkali.

I loko nō o ka lawa ʻole o ke kālā paʻa mau, manaʻo ʻo Watson ua puka nō ke keʻena i kēia makahiki. ʻO ia kekahi o nā keʻena mokuʻāina i ʻoki ʻole ʻia ai ka moʻohelu a i ʻike pū i ka ulu o ka moʻohelu he mau miliona kālā, wahi a kahi kālailaina na ka Hawai‘i Appleseed Center for Law & Economic Justice.

Ua hoʻokaʻawale ka ʻAhaʻōlelo he $34 miliona a ʻoi kālā he kālā kūkulu no ke keʻena. Helu ʻia he $18.3 miliona kālā no ka hakulau a kūkulu i ke 40 ʻāina mahi ʻai ma Honomū ma Hawaiʻi mokupuni a he $3 miliona no ka hoʻopaʻa pono ʻana i ke kūkulu ʻia o ke 82 ʻāina hale noho ma Hanapēpē ma Kauaʻi.

Ua hoʻokaʻawale pū ka ʻAhaʻōlelo he $2.5 miliona kālā no ka hoʻomohala he 15 ʻāina hakahaka ma Nānākuli a he $6 miliona kālā mai ka ʻauhau hou ma luna o nā malihini kipa i kapa ʻia ʻo ia ka ʻauhau green. Helu ʻia he $2 miliona kālā no ka hoʻēmi ʻana i ka papaha o ke hōlapu ʻana o ke ahi ma kahi kokoke i nā kaiaulu ʻāina hoʻopulapula, a he $4 miliona no ka hoʻololi ʻana i nā lua kūkae ma Keaukaha ma waho pono o Hilo.

Ua holo ka manaʻo o nā ʻaha hoʻokolokolo mokuʻāina, ua kuleana pono ka ʻAhaʻōlelo i ka hoʻolako kūpono aku i ke kālā e holo ai ke keʻena. I kēlā makahiki aku nei, ua hoʻoholo ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi, e pono he $286 miliona kālā i kēia makahiki i kō pono ka hoʻomohala ʻana. Ua loaʻa mai nō naʻe he māhele o kēlā, he $40.3 wale nō miliona kālā.

ʻAʻohe Holomua O Ka Pila I Nā Kūkā Hoʻokaʻawale Kālā

Ma hope o ka 13 makahiki ma ka Pūʻali Kaua Moana, ʻo ia hoʻi he wā ma ke ʻano he SEAL, ua makemake ʻo Antone Aku e hoʻi mai. Hoʻokumu ihola ʻo ia he pāʻoihana pena wahi hoʻokū kaʻa i ka makahiki 2023. Ma hope pono mai, noi akula ʻo ia i ka papa kūkali ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi, ma hope nō o kona makuahine i helu ʻia ma ua papa nei mai ka makahiki 1985 mai nō.

“He keu a ka pipiʻi launa ʻole nā hale o Hawaiʻi,” i ʻōlelo ai ʻo Aku. “He ala nō ia e hiki ai ke loaʻa he hale iaʻu.”

Ma mua aku nei o kēia makahiki, ua loaʻa he leka uila iā ia mai ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi e paipai ana i nā ʻōhua e kākoʻo he pila e ʻimi ana e hoʻonui i ke kālā no ke kākoʻo ʻana i nā papahana no ka poʻe ma ka papa kūkali. ʻO ia kekahi o ka 200 a ʻoi kānaka a hui i kākau i nā ʻelele kau kānāwai no ke kākoʻo i ka Pila Kenekoa 3028, e ʻimi ana e hoʻonui i nā ʻauhau ma luna o ke kūʻai ʻia o nā hale ʻona miliona.

ʻO ia kahi hoʻāʻo hope aku nei na nā ʻelele kau kānāwai ma ka ʻimi e loaʻa mai he $60 miliona kālā i kēlā me kēia makahiki ma ka hoʻonui i ka ʻauhau kūʻai hale mokuʻāina — ka ʻauhau a nā mea kūʻai e uku ai ke kūʻai he hale. ʻO ka pololei, ua piʻi nā ʻauhau ma luna o nā hale e kūʻai ʻia no ka $2 miliona a ʻoi kālā ma lalo o kēia hāpai ʻana i ka wā e hoʻēmi ʻia ana ka ʻauhau no nā hale ma lalo o ia huinanui.