Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

Ma ka 1906, ua paʻi ka nūpepa ʻōlelo Hawaiʻi ʻo Ka Na’i Aupuni he kōlamulamu kū i ka hoihoi. E malihini ana nā Hawaiʻi ʻōpio i kā lākou ʻōlelo iho, wahi a ka ʻatikala.

E wehewehe ʻia ana kekahi mea i hele a maʻamau i ia wā. Nīnau kahi mea ʻakahi akahi i ka ʻōlelo Hawaiʻi i kahi Hawaiʻi i ka manaʻo o kahi huaʻōlelo kahiko mai kahi puke a nūpepa. ʻO ka pane? “ʻAʻole au i ʻike.”

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

Penei ka hōʻuluʻulu ʻana o ka ʻatikala: ʻAʻole nō ʻike nā ʻōpio o kēia lā no ka mākaukau ʻole ma kā lākou ʻōlelo iho.

E namunamu nō paha nā paʻa moʻolelo inā e ʻōlelo aʻe au ua hiki ke hoʻokolo ʻia ke emi ʻana mai o ka ʻōlelo Hawaiʻi i kahi kumu hoʻokahi. Ua piha nō hoʻi nā makahiki ma hope o ka hoʻokahuli hewa ʻia o ke aupuni Hawaiʻi i nā hana e hoʻāʻo ana e hōʻamelika iā Hawaiʻi. ʻO ke Kānāwai 57 nō naʻe, he kānāwai o ke aupuni Lepupalika o Hawaiʻi i ʻāpono ʻia he 130 makahiki aku nei i ka Poʻakahi, he kumu ikaika nō hoʻi ia e hoʻokolo ʻia ai ia mole ʻana.

Ma kona manaʻo nui, ʻo ia ke kānāwai mua e koi ana i ka lilo kūhelu a laulā o ka ʻōlelo Pelekānia ʻo ia ka ʻōlelo o ke aʻo ʻana ma nā kula a pau o ka pae ʻāina, ma nā kula aupuni a uku.

ʻO nā mea nāna i haku — ʻo ia hoʻi nā kāne hoʻokahi nāna i hoʻokahuli hewa i ke aupuni Hawaiʻi he ʻekolu wale nō makahiki ma mua mai — ua poholalo maoli nō.

Pehea e hoʻohuli ai i ka manaʻo o kahi hanauna o nā Hawaiʻi ʻōpio? E hoʻopau ʻia kā lākou ʻōlelo. Ma hope pono mai o ka ʻāpono kūhelu ʻia o ke kānāwai, ua wehewehe ke Kahuna Pule ʻAmelika ʻo Robert Stuart MacArthur i nā kumu nui ma kahi ʻatikala nūpepa no “The Friend.” ʻO ka pahuhopu, wahi āna, ka hoʻoulu ʻana i nā manaʻo Kalikiano a me ka Lepupalika ʻAmelika, me ka hoʻopau pū i nā manaʻo “kahuna a pegana.”

Ua pā laulaha a kaumaha ka ʻōlelo Hawaiʻi i ke Kānāwai 57. Ma ka 1902, ʻaʻohe kula e aʻo ana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi.

Ma kahi moʻolelo o ia makahiki hoʻokahi nō, ua ʻōlelo ka pelekikena o ka Papa Hoʻonaʻauao penei, “E minamina ʻia paha ke emi mālie ʻana a pau kahi ʻōlelo Polenesia, no ka pono nō naʻe ia o nā Hawaiʻi.”

Ua hoʻomau ka moʻolelo ma ka ʻōlelo, ua like ia me “kahi aukahi ʻōlelo ʻokoʻa.” Ma nā kula, ua hoʻokō ikaika loa ʻia ke kānāwai e nā kumu a alakaʻi. Ua hoʻopaʻi ʻia nā keiki no ka ʻōlelo Hawaiʻi a ua ʻoʻoleʻa loa ia mau hoʻopaʻi ʻana. Ua paʻi nā kumu i nā keiki, ua kāʻili ʻia ka meaʻai, a ua koi ʻia e waele nāhelehele no kēlā me kēia huaʻōlelo Hawaiʻi i hoʻopuka ʻia.

E like nō me ka mea i manaʻo ʻia, ua laha aku ke kaumaha o ia pāpā ʻana a ma waho loa aku o ka hale kula.

No ka hopohopo i ka holomua ʻole o kā lākou poʻe keiki ma ka lumi papa, ua hoʻomaka nā mākua e paipai i ka ʻōlelo Pelekānia ma ka hale. Ua hoʻomaka kekahi mau ʻohana kūʻē i nā lula ma ka maʻamau e hahai. Ua makemake lākou e holomua kā lākou poʻe keiki i loko o ia wā loli nui, a ʻaʻole nō lākou i ʻike pehea e pono ai.

Penei nō hoʻi ia ma ka hale o Gladys Kamakakūokalani ‘Ainoa Brandt, he kumu a alakaʻi sīwila. I ka 2004, ua noho ʻo ia no kahi nīnauele he māhele o kahi papahana moʻolelo ola ma Nā Kula ʻo Kamehameha. ʻO kona mau mākua, wahi a kona hoʻomaopopo ʻana, ua noʻonoʻo nō hoʻi, aia kona holomua a puka lanakila i kona haʻalele ʻana i ka ʻōlelo a me nā hana kuʻuna Hawaiʻi. “Inā lāua e ola ana,” i ʻōlelo ai ʻo Brandt, “ua ʻokoʻa nō paha ko lāua manaʻo.”

Ua lilo ke emi ʻana a ʻane pau ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā hale he pilikia nui loa. Ua haʻi mai ʻo Larry Kimura iaʻu, he polopeka ʻo ia ma ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo a he mea nui ma ka hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi, “He mea nui ka ʻōlelo ma ka hoʻokahua ʻana i ke kanaka i kona home, i kahi nona mai ʻo ia.”

Hoʻomanaʻo ʻo Kimura i kona kupuna wahine ponoʻī iho nō, he mānaleo i hānau ʻia i ka makahiki hoʻokahi i paʻa ai ke Kānāwai 57, e kaumaha ana i ka lilo o ka ʻōlelo i waena o kona mau hoa. No lākou, ma kekahi ʻano, ʻo ia ka lilo ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi.

He aha lā ʻo Hawaiʻi me ka loaʻa ʻole o ka ʻōlelo Hawaiʻi? He aha ka hopena o kahi wahi a poʻe ke pau kā lākou ʻōlelo?

ʻO ka ʻōlelo ka mauli ola o kahi lāhui. Aia nō ma loko o laila kona mau moʻolelo, hana noʻeau, kona mau moʻokūʻauhau. Hōʻike ʻia nā wahi kapu a koʻikoʻi, kona mau ʻaha, a me nā hoʻolauleʻa pū kekahi.

He ʻoiaʻiʻo nō hoʻi kēia no ka ʻōlelo Hawaiʻi i piha i ke kaona a he ʻōlelo ʻanuʻunuʻu nani.

He lehulehu nā huaʻōlelo no nā ʻano makani a ua, a i ʻole paha ia, no nā ʻano e hui ai ke kai me ke kapa kai.

I laʻana, ʻo ka ua Kanilehua ka ua o Hilo, a he inoa ia e wehewehe ana i nā paka ua e kani ana ma luna o ko ke kaona mau kumu ʻōhiʻa lehua i nui a lehulehu ma mua.

Pili ke kai hāwanawana i nā nalu e poʻi ana ma luna o nā pōhaku ma Kawaihae.

Wehewehe ka makani o Kaʻū—ka makani Kuehulepo—no ka makani pā ikaika e hina ai ka lāʻau a he pili i ka ikaika o ko laila poʻe. He ʻike ʻia no ko lākou kūʻokoʻa a kūpaʻa, a he ʻike ʻia i loko o ko lākou pepehi ʻana i ko lākou aliʻi i hele a ʻānunu.

He nui pū nā manaʻo o ka huaʻōlelo ʻo ʻāina. ʻAʻole wale nō pili i ka honua a poepoe honua paha, akā he pili ka moʻo ʻana o kona mau manaʻo i ka hānai ʻana. Aia i loko o ia ʻōlelo ka mole ʻo ʻai.

Pili hoʻi kēia mau ʻōlelo i kahi kahua o Hawaiʻi i ʻane lilo, ka mea hoʻi i ʻane pau ma lalo o ke Kānāwai 57. I loko nō o ia ʻāʻumeʻume nui, ua kūlia a ua ola ka ʻōlelo—ma nā luakini Hawaiʻi, ke mele a hula, ma nā lumi kuke me Tūtū, a i loko nō hoʻi o nā nūpepa.

Ua lilo ia mau wahi he kīpuka no ka ʻōlelo a hiki i kēia lā, kahi e lana aʻe nei ka manaʻo.

I ka 2019, ka Makahiki Kauʻāina o nā ʻŌlelo ʻŌiwi, ua hōʻoia ʻo UNESCO i ka ʻōlelo Hawaiʻi he laʻana e kūlia ai. Ua hōʻike ʻia ka moʻolelo no ka loaʻa o ka ʻōlelo i ke 32 wale nō keiki ma lalo o ka 18 makahiki—a ʻo ia pū hoʻi nā mea o Niʻihau—i ka 1985.

Wānana ka Mokuʻāina ʻo Hawaiʻi i ka walaʻau ʻana o ka 27,000 kānaka ma luna o ka ʻelima makahiki i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka hale.

ʻO kekahi kumu nui o ia piʻi ʻana nā kula kaiapuni Hawaiʻi e hele kula nei ka 2,500 a ʻoi haumāna.

Ma kinohi o nā 1980, wahi a Kimura iaʻu, ua paʻakikī no lākou ka hoʻohuli ʻana i ka manaʻo o ka ʻehā ʻohana e hoʻokomo i kā lākou poʻe keiki ma ka papahana.

Ma ka pūʻiwa, he kūʻē i ke kānāwai ke aʻo ʻana ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ia manawa—mau nō ka paʻa o ke Kānāwai 57. He hoʻopaipai ʻana he ʻekolu makahiki ka lōʻihi na ʻAha Pūnana Leo a huli ka manaʻo o ka ʻAhaʻōlelo e kau he kānāwai e kāpae ana i ia pāpā ʻana.

I kēia lā, ʻaʻole nō lawa ka nui kumu ʻōlelo Hawaiʻi e lawa pono ai ka nui ʻiʻini e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi — he hōʻailona hou nō hoʻi o ke ola ehuehu hou o ka ʻōlelo Hawaiʻi.

Ua hoʻohālike ke kōlamulamu nūpepa o Ka Na’i Aupuni o ka 1906 i ke Kānāwai 57 me ke pani ʻana i nā poʻo wai i hānai i nā kahawai o ka ʻike i nā ʻōpio Hawaiʻi. Ua hoʻomaka ia mau wai e kahe hou. He kulu paha i kekahi manawa, he kahe paʻa mau nō naʻe ia.